İltizam Sistemi ve Kim Kaldırdı? KPSS Çılgınlığına Daldık!
Yazıya başlamadan önce şöyle bir şey söylemem lazım: Bazen hayat çok garip. Herkesin kafasında bir soru var, bir dert, bir mesele… Ve kimse ne kadar ciddi olursa olsun, en sonunda bir şekilde mizah, günün kurtarıcısı oluyor. Ya da belki ben gereğinden fazla derin düşünmeye eğilimliyim, kim bilir.
Konumuz çok ilginç: İltizam sistemini kim kaldırdı KPSS? Şimdi bu sorunun cevabını merak ederken, bir yandan da aklımızda deli deli sorular dönmeye başlıyor. “İltizam sistemi? Hadi ya! O neydi, ne zaman ne oldu? KPSS ile ilgisi ne?” Sorular bir yandan çoğalırken, yazmaya başlıyorum. Tabii bu kadar ciddi bir konuyu, biraz da mizahi bir şekilde ele almak istiyorum. Çünkü bazen insan kendini eğlendirmek için ciddi konularda bile gülmeye ihtiyaç duyuyor.
—
İltizam Sistemi Nedir? Ne İşe Yarar?
Öncelikle, “İltizam sistemi” dediğimiz şey nedir, onu bir açıklığa kavuşturalım. Bu sistem, Osmanlı İmparatorluğu döneminde, vergi toplama işini bazı kişilere devretmek anlamına gelir. Yani bir tür vergi mülkü, ki buna “iltizam” deniyor. Tuhaf değil mi? Bir devlet, vergi toplamayı, bazı özel kişilere teslim ediyor ve bu kişiler o bölgedeki halktan vergi topluyorlar. Düşünsenize, bugün bir şirket, size “Ey vatandaş! Şu bölgeden vergi toplayın, gelirimizin belli bir kısmını da bize vereceksiniz,” deseydi ne derdiniz?
Tabii o zamanlar da farklıydı; bu işlerin hem ekonomik hem de sosyal boyutları vardı. Ama günümüzde, 21. yüzyılda iltizam sistemi, hayal bile edemeyeceğiniz kadar garip ve absürd geliyor. Bizim için modern dünyada vergi, devletin düzenli şekilde topladığı ve halkın üzerinde baskı yapmayan bir şey.
İşte bu iltizam sistemi, Osmanlı döneminin sonlarına doğru kaldırılmaya başlanmıştı. Ama Kim kaldırdı? Ooo, işte asıl iş burada başlıyor!
—
“Kim Kaldırdı?” Cevabına Girmeden Önce Bir Sohbet
Düşünsenize, bir gün arkadaşlarınızla buluşmuşsunuz, kahve içiyorsunuz ve birden bir arkadaşınız şöyle bir soru sormaya başlıyor:
Arkadaş: “İltizam sistemini kim kaldırdı ya?”
Ben: “Vallahi ben bilmiyorum ama bu konuda bir araştırma yapayım, belki KPSS’ye hazırlanırken bir yerden çıkar.”
Arkadaş: “KPSS mi? Ya sen de en ağır sistem sorularını orada çözüyorsun. Kaldıran kim, cidden soruyorum!”
Ben (iç ses): “Hadi bakalım, şimdi içimdeki tarih hocası devreye giriyor. Ama arkadaşlarıma da espri yapmalıyım!”
—
İltizam Sistemi ve KPSS: Birbirini Ne Zaman Tanıdı?
Bu noktada sorunun cevabını vereyim. İltizam sistemini kim kaldırdı? diye soruyorsanız, bunun cevabı aslında modern Türkiye Cumhuriyeti’ne, Atatürk’ün devrimlerine dayanıyor. 1925’te, Atatürk’ün öncülüğünde, bu sistem tamamen kaldırıldı. Çünkü bu sistem, feodal yapıları ve ekonomik eşitsizlikleri pekiştiriyordu. Osmanlı’nın son yıllarında yavaşça ortadan kalkmaya başlasa da, Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu sistemin kesin olarak kaldırılması gerekiyordu.
Tabii ki, her şeyin olduğu gibi, bu kalkma sürecinin de pek çok sosyo-ekonomik etkisi oldu. Yeni bir vergi düzeni, eşitlikçi bir yaklaşım ve halkın refahı için pek çok reform yapıldı. Ama burada asıl sorulması gereken soru şu: Bunun bizimle ne ilgisi var?
—
KPSS ve İltizam Sistemi Arasındaki Bağlantı
KPSS, yani Kamu Personeli Seçme Sınavı, devlete bağlı işlerde çalışan bir insan olma hayali kuran herkesin başvurduğu bir sınavdır. Ve nedense bu sınav, hepimizin hayatının önemli bir parçası hâline gelir. Şu soruyu sormadan geçemiyorum: “Bu kadar önemli bir sınavın, iltizam sistemi ile ne ilgisi olabilir?”
İçimdeki mühendis şöyle diyor: “Bunun bir bağlantısı yok. Her şey bir rastlantı, ne alakası var?”
İçimdeki insan tarafım ise şöyle düşünüyor: “Evet, ama işte hayatın her noktasında bir bağ var. Sadece bunu görmek için biraz esneklik gerekiyor!”
Aslında şöyle bir şey var: KPSS, devletin ve halkın gelişen ihtiyaçlarına göre şekillenen bir sınav sistemi. Hani, iltizam sistemi gibi bir şeyin ortadan kalkmasından sonra, devletin halkla daha doğrudan ilişkisi sağlanmaya çalışıldı. Yani bir bakıma KPSS de, halkın devlete nasıl hizmet edeceğini belirleyen bir sistemin parçası. Ama belki de, o eski iltizam sisteminin hiyerarşik yapısından, bugünkü eğitim ve sınav sistemine geçişin sembolüdür.
Yani aslında, KPSS’yi geçmek, Osmanlı’daki o eski vergilendirme sisteminin modernleşmiş haline benziyor. Buradaki tek fark, artık devletin seçtiği kişiler değil, bizim seçtiğimiz kişilerle yapılan bu sistemin açık ve adil olması gerektiği!
—
KPSS ve Günümüz: Mizahi Bir Bakış Açısı
Şimdi biraz daha günlük hayatımıza inelim. KPSS’yi hazırlananlar bilir: Bu sınav, birçok insanın hayatında bir dönüm noktasıdır. Her gün, sabah 7’de uyanıp, kahvaltıyı hızla yapıp kitap çalışmak… Bu nasıl bir yaşam tarzı olabilir ki?
Arkadaşlarımla buluştuğumda, çoğu zaman sınav hakkında sohbet ediyoruz. Ama iç sesim hep şu şekilde çalışıyor:
Arkadaş: “KPSS çalışıyorum ya, bu yıl geçeceğim!”
Ben: “Aynen, bir de iltizam sistemini nasıl kaldırdılar onu öğren!”
Arkadaş: “Ya ne alaka iltizam? Biz KPSS’ye odaklanalım!”
Ben (iç ses): “Evet, KPSS kesinlikle önemli ama iltizamı kaldıran devrimci adımların ardındaki kafa da önemli!”
Bu şekilde, KPSS’nin yaşattığı gerginlik ve odaklanma arasında biraz kafa karışıklığı olabiliyor. Ama bir yandan da, sınavı geçtikten sonra “Ya aslında buradaki ilişkiyi tam olarak kuramadım ama düşündükçe daha da komik geliyor,” diye düşünüyorum.
—
Sonuç: KPSS’yi Geçerken, İltizamı Anlamak
Sonuç olarak, iltizam sistemini kim kaldırdı KPSS? sorusunun cevabı çok net: Atatürk ve Cumhuriyet reformları. Ama bu soruyu, günlük yaşamımıza ve sınav hazırlıklarına birleştirerek düşündüğümüzde, aslında insanın hayatındaki değişikliklerin bazen çok absürt olabileceğini kabul ediyorum. Özellikle KPSS hazırlığı sırasında, iltizam sistemi gibi eski bir konunun bir şekilde kafamıza girmesi, belki de modern dünyanın karmaşıklığının bir yansıması.
Her ne olursa olsun, hayat bir şekilde bizi bu eski ve yeni sistemlerin bir araya geldiği noktalarda buluşturuyor. Tabii ki bu tür konuları esprili bir dille anlatmak, hem zihnimi dinlendirmek hem de okurlara farklı bir perspektif sunmak istedim. Sonuçta, hem içimizdeki mühendis hem de insan, her şeyin bir dengeyle var olduğunu hatırlatıyor.