Aşık olunca ne olur? Kültürlerin aynasında aşk
Merhaba! Aşık olunca ne olur üzerine hazırlanmış bu yazı, Hardshell okuyucuları için özel olarak düzenlendi.
Bir gün başka bir toplumun düğününü izlerken, insanların aşkı ifade etmek için ne kadar farklı yollar bulabildiğini fark ettiğimde bu soru zihnime yerleşmişti: Aşık olunca ne olur? Kalp çarpıntısı, özlem ve heyecan tanıdık gelebilir; fakat bu duyguların ne anlama geldiği, nasıl gösterildiği ve insanın hayatını nasıl değiştirdiği kültürden kültüre şaşırtıcı biçimde değişir.
Antropoloji tam da burada ilginç bir kapı açar. Aşkı yalnızca biyolojik bir dürtü ya da iki insan arasındaki özel bir duygu olarak değil; akrabalık, ritüel, ekonomi, toplumsal statü ve kimlik ile iç içe geçmiş kültürel bir deneyim olarak düşünmemizi sağlar. Annual Reviews+1
Aşık olunca ne olur? kültürel görelilik bize ne söyler?
Kendi toplumumuzdaki aşk anlayışını evrensel kabul etmek kolaydır. Oysa antropolojik bakış, Aşık olunca ne olur? kültürel görelilik açısından sorulduğunda bambaşka cevaplar ortaya çıkarır.
Örneğin Batı toplumlarında “gerçek aşk” çoğu zaman bireysel seçim, romantik uyum ve kişisel mutlulukla ilişkilendirilir. Başka toplumlarda ise sevgi, yalnızca iki bireyin duygusal yakınlığı değil, ailelerin ve toplulukların ilişkisi olarak değerlendirilebilir.
Türkiye’nin batısındaki bir köy üzerine yaptığı saha çalışmasında Kimberly Hart, evlilikleri ailelerin düzenlediği bir ortamda bile çiftlerin zaman içinde romantik bir ilişki geliştirebildiğini gösterir. Dahası, köylüler “görücü usulü” evliliği modernliğin karşıtı olarak görürken, kendi uygulamalarını modernlik fikriyle yeniden yorumlayabilmektedir. Doi
Bu örnek, “aşk evliliği” ile “görücü usulü evlilik” arasındaki keskin ayrımın her zaman gerçek hayattaki ilişkileri açıklamadığını gösterir.
Ritüeller: Aşk ne zaman toplumsal bir gerçeğe dönüşür?
Aşık olmak kişisel bir deneyim olabilir; fakat aşkın toplum tarafından tanınması çoğu zaman ritüeller aracılığıyla gerçekleşir. Söz kesmek, nişanlanmak, yüzük takmak, düğün yapmak veya belirli hediyeleri değiştirmek yalnızca romantik jestler değildir. Bunlar, iki kişinin ilişkisinin sosyal olarak görünür hale gelmesini sağlar.
Alpler’deki köy ritüellerini inceleyen antropolojik çalışmalar, kur yapma ve akrabalık kutlamalarının dinsel, askerî ve toplumsal sembollerle iç içe geçebildiğini gösteriyor. Max Planck Institute for Astronomy
Bir yüzüğün parmağa takılması bu nedenle yalnızca “seni seviyorum” demek değildir. Aynı zamanda “artık bu ilişkinin toplum içinde bir karşılığı var” anlamına gelebilir.
Aşk, akrabalık ve aile: Sadece iki kişilik bir hikâye mi?
Aşık olduğumuzda genellikle “ben ve sevdiğim kişi” diye düşünürüz. Antropoloji ise kadraja aileyi, akrabaları ve hatta gelecek kuşakları da dahil eder.
Evlilik birçok toplumda iki kişinin birlikteliğinden çok, farklı akrabalık grupları arasında yeni bağların kurulmasıdır. Eş seçimi; soy, yerleşim, miras ve toplumsal ittifaklarla bağlantılı olabilir. Karşılaştırmalı araştırmalar, evliliklerin insan topluluklarında ekonomik ve akrabalık ağlarını birbirine bağlayan önemli mekanizmalar olduğunu gösteriyor. PubMed Central (PMC)
Hindistan’daki aşk evlilikleri üzerine yapılan çalışmalar da gençlerin kişisel tercihlerini aile beklentileriyle müzakere etmek zorunda kalabildiğini ortaya koyuyor. Burada aşk, yalnızca romantik bir duygu değil, “nasıl bir insan olmak istiyorum?” sorusunun da cevabına dönüşüyor. Cambridge
Ekonomi: Kalbin yanında hediyelerin de dili vardır
Aşkı ekonomiden tamamen ayrı düşünmek modern romantik hayalin güçlü bir parçasıdır. Oysa antropolojik kayıtlar, evlilik ve ekonomik alışverişin çoğu toplumda birbirine yakından bağlı olduğunu gösterir.
Bazı toplumlarda başlık parası, gelin bedeli, hizmet ya da çeşitli hediyeler evlilik sürecinin parçasıdır. Yale Human Relations Area Files verilerine göre antropolojik olarak incelenen toplumların önemli bir bölümünde evlilikle bağlantılı belirgin ekonomik işlemler bulunur. HRAF
Bu, “insanlar birbirlerini parayla mı seviyor?” demek değildir. Ekonomik alışverişin çoğu zaman statü, karşılıklılık, sorumluluk ve aileler arasındaki ilişkinin sembolik dili olduğunu hatırlatır.
Trobriand Adaları üzerine Bronisław Malinowski’nin klasik saha çalışmaları da evlilik hediyelerinin yalnızca çiftle sınırlı kalmadığını, daha geniş akrabalık ilişkileri içinde dağıtıldığını anlatır. Wikisource
Aşık olunca kim olduğumuz da değişir
Belki de aşkın en ilginç antropolojik sonucu burada ortaya çıkar: Aşk yalnızca başka bir insanı seçmek değil, yeni bir kimlik kurmak olabilir.
“Sevgili”, “eş”, “nişanlı”, “gelin” ya da “damat” gibi sözcükler kişinin toplumsal konumunu değiştirir. Aşk ilişkisi bazen bireyselliği güçlendirirken bazen aileye, topluluğa veya belirli ahlaki değerlere yeni bir bağlılık yaratır.
Kolkata’daki orta sınıf aileler üzerine uzun süreli saha araştırmaları, romantik aşk, bireysel seçim ve kendini gerçekleştirme söylemlerinin; ortak aile yapısı, toplumsal statü ve tüketim kültürüyle birlikte şekillendiğini gösteriyor. Cambridge
Bu açıdan aşık olmak, yalnızca “kalbimin sesini dinledim” değildir. Aynı zamanda toplumun bize sunduğu seçenekler arasından kendimize bir hayat hikâyesi yazmaktır.
Aşkın ortaklığı, farklılığın güzelliği
Farklı kültürlerin aşk deneyimlerini düşündüğümde en çok hoşuma giden şey, ne kadar farklı olduğumuz kadar ne kadar benzer olduğumuzu da görmek. Özlem, yakınlık, kıskançlık, heyecan ve bağlanma birçok toplumda karşımıza çıkıyor; fakat bunların anlamları aynı değil.
Belki de başka kültürleri anlamanın en güzel yolu, “Onlar neden bizim gibi sevmiyor?” diye sormak yerine “Onların dünyasında sevgi ne anlama geliyor?” diye sormaktır.
Çünkü aşık olduğumuzda yalnızca kalbimiz değişmez. İlişkilerimiz, ailelerimiz, sembollerimiz, ekonomik bağlarımız ve kendimize dair düşüncelerimiz de dönüşebilir. Aşkın evrenselliği belki de tam burada yatar: İnsanlar bağ kurar; fakat o bağa verdikleri anlamı kültürleriyle birlikte yaratırlar.
Hardshell okurları için hazırlanan Aşık olunca ne olur rehberini burada sonlandırıyoruz.